De Turkse kwestie: een religieus volk in een seculier land

Spring naar reacties

De grootste wereldrijken sinds het oude Romeinse rijk kozen Istanbul, eerder bekend als Constantinopel en Byzantium, als de plaats van waaruit ze hun macht konden doen gelden. Geen wonder, de weelde van deze stad qua kerken, moskeeën en paleizen is ongekend en ook de natuurlijke omgeving is even prachtig als praktisch – gelegen op het knooppunt van twee zeeën en twee continenten.

Geknipt voor de rol van hoofdstad, zo lijkt het. Toch doet juist de overdadige pracht van deze stad menig machtig regime wankelen, speculeert Abraham Kuyper in het hoofdstuk dat hij wijdde aan deze stad…

We arriveerden een week na de verkiezingen in Turkije en vroegen rijk, zowel als arm: Hoe ziet Turkije´s politieke landschap er tegenwoordig uit?

´Ja, zoo verbijsterend en overstelpend en alle verbeelding tartend is de weelde waarin Byzantium zich baadt, dat elke heerschende macht, die zich er vestigde, door die weelde overmand en ervoor bezweken is. (…) De man boet hier zijn manlijke kracht, elk bewind zijn veerkracht in.´

Het lijkt haast of Atatürk bij het vestigen van de Turkse Republiek in 1923 rekening gehouden heeft met Kuypers consideraties. Het grote Osmaanse rijk was inmiddels in Istanbul ten val gekomen en Atatürk koos Ankara tot de nieuwe Turkse hoofdstad. Een ander verschil met de Osmanen was dat Atatürk direct investeerde in het creëren van een Turkse identiteit. Was het woord Turk tot vroeg in de 19^e eeuw nog een onplezierig woord voor ´boer´, het werd nu de eretitel voor de burgers van de Turkse Republiek.Halve maatregelen bestonden niet voor Atatürk. We reizen op het spoor tussen Afyon en Izmir langs menig memorabel slagveld, waarop Atatürk´s 70.000 soldaten strijd leverden tegen de Grieken die het land in 1922 probeerden te veroveren op het nog jonge Revolutionaire regime in Ankara. De strijd was de prelude voor een grooscheepse mensenruil, waarbij de Turkse minderheid in Griekenland ´geruild´ werd tegen de in Griekenland wonende Turken. Soms werden hele Griekse dorpen, zoals het Kappadosische dorp Goreme, bijvoorbeeld geruild met Griekse dorpen uit Turkije. De Turkse Grieken spraken soms geen woord Turks, maar probeerden niettemin iets van hun dorp te maken. Met succes – de prachtige grotkerken en grotwoningen van Goreme bieden een sprookjesachtig scenario voor vele rondreizende backpackers.

Kuyper beschrijft de Turken als een ´volk van veroveraars´, met het bloed van Dhengis-Khan en zijn Mongoolse horden nog in de bloedbaan. Strijd leveren kunnen ze als de beste, maar zodra de macht moet worden bestendigd en verdedigd sluipt het verval erin.

Het is, als we deze lijn volgen, nog maar de vraag of Atatürk met al zijn maatregelen het verval van zijn ´seculiere Republiek´ voor heeft kunnen zijn. Hij heeft, nog bij leven, het beschermen van zijn seculiere ´heilsstaat´ uitbesteed aan het Hof en het Leger. Op de Opiniepagina´s van de Turkse kranten die we onderweg inzien doen beide instituties dan ook hevig van zich spreken.

Het leger heeft dit voorjaar bovendien duizenden demonstranten op de been gebracht. We zien in de liberale kuststad Izmir, voorheen Smyrna, vooral liberale, seculiere Turken. Dit is nog altijd Atatürk-land, verzekeren de inwoners van Izmir ons. Bij de laatste verkiezingen kreeg de partij die de waarden van de seculiere Republiek vertegenwoordigt, de CHP, hier maar liefst 80 % van de stemmen.

Izmir was een uitzondering. Het land stemde massaal op de AK Partij, religieus met een orthodox islamistisch verleden. De partij groeide met 13 % naar 47 % van alle Turkse stemmers. De CHP bleef steken op 20 %, terwijl de extreem Nationalistische partij voor het eerst de kiesdrempel oversteeg met nog eens 15 % van de stemmers achter zich.

Is dit een democratische Islamitische revolutie? We vragen her en der in Turkije naar de mening van de Turkse kiezers.

—

In Konya – Izmir´s tegenpool en Turkije´s spirituele centrum – waren de kaarten gunstig geschud voor de AKPartij van Premier Erdogan en aspirant-president Gul. Ze wonnen hier 80 % van de stemmen.

Thuis bij de familie van Sebus, een Turkse Nederlandse, in één van Konya´s achterbuurten, is de AK Partij dan ook de hoop van het hele gezin. Pa spreekt duidelijke taal: ´De prijs van groente is gedaald en de AK Partij heeft ervoor gezorgd dat wij nu huizen kunnen huren. Het is niet de Islam, maar de economie die mensen op de AK Partij doet stemmen. Ze zijn gewoon goede bestuurders.´

We horen overal soortgelijke geluiden van mensen die in de categorie ´arm en religieus´ vallen. De meesten uit de categorie ´rijk en seculier´ laten zich anders uit…

In Istanbul spreken we Raouf, een gefortuneerd man, in het bezit van een eigen radio- en tv-station, Hij volgt de discussie enigszins geamuseerd, zoals hij overal vrijwel alles lachen moet. Gezeten naast zijn imposante waterpijp, die hij dagelijks meebrengt naar één van Istanbuls oude rokerijen, overpeinst hij de Turkse politiek. ´De republiek is geen goede staatsvorm. Een echt land heeft een koningshuis. Alleen koningen stelen niet van hun bevolking.´ Toch was de seculiere CHP, die zweert bij de Republiek, de partij van zijn keuze. ´Als de religieuzen het hier voor het zeggen krijgen, is dat een stap terug in de tijd. Mijn hoop is gevestigd op 2050. Pas dan zullen de Turken klaar zijn voor een Europese toekomst.´

Ook Ozgun, een jonge Turk en ouderling van de protestantse kerk in Smyrna, volgt de AK Partij kritisch. `Bij de laatste verkiezingen lieten ze weliswaar enkele christelijke kandidaten toe, maar ik vraag me af of dat niet bedoeld is om een gordijn op te trekken. Als ze eenmaal de macht in handen hebben, kunnen christenen het in Turkije wellicht nóg lastiger gaan krijgen.´

—

In Turkije speelt momenteel de vraag of Abdollah Gul, die door de AKPartij is voorgesteld als kandidaat-president, wel geschikt is. Het leger dreigt met een boycot wanneer Gul door het parlement word aangewezen als de nieuwe president.

Daarbij word meestal niet gekeken naar zijn competentie, maar naar zijn religieuze overtuiging. Zo is de hoofddoek die zijn vrouw consequent aanheeft velen een doorn in het oog. Een first lady met een hoofddoek – dat is toch teveel gevraagd voor veel moderne seculieren in Turkije. Tapijtenhandelaar Hussein in Konya lacht erom: ´Ieder land heeft zo zijn eigenaardigheden en zijn zwakke plekken. Dit is de Turkse zwakke plek. Het zal altijd wel weer blijven opspelen. Maar in Turkije regeert een spirituele vorm van de Islam. De echte islamisten krijgen het hier nooit voor het zeggen…

Het lijkt een Gordiaanse knoop, waar Turkije zich in zich in bevindt. Een volk dat – gedreven door economische motieven, maar ook een religieus ingegeven conservatisme – genoeg heeft van de seculiere, liberale kliek die het land de afgelopen decennia bestuurd heeft. En een elite die het niet gewend is om een moderne economisch vooruitstrevende partij als de AP Partij naast zich te dulden, die vreest voor liberale verworvenheden als de scheiding van religie en staat.

Om het nog ingewikkelder te maken: Erdogan´s en Gul´s AK Partij zijn ook het meest progressief in hun gesprekken met de Europese Unie. Dit lijkt een belangrijk signaal te zijn. Ook heeft Gul zich onlangs ondubbelzinnig uitgesproken voor de neutrale staat die Turkije sinds Ataturk is.

 Zoals een Turkse krant ergens opmerkte: zou de AK Partij het eerste voorbeeld zijn van seculiere islamitische partij? Van een afstand is het makkelijk praten, maar: het lijkt het proberen meer dan waard…

2 Reacties

Opgeslagen onder Turkije