Terwijl in Nederland een parlementslid de komkommertijd aangreep om de Islamitische gemeenschap in ons land een zure augurk te serveren, vierde het Turkse Konya afgelopen zomer de 800e verjaardag van één van zijn beroemdste zonen: Mevlana Jalal-al-din Rumi. We waren te gast in het 13e-eeuwse ‘klooster’ dat hij stichtte voor zijn mystieke orde, die haar faam vooral dankt aan de dans, poëzie en muziek die zij voortgebracht heeft.
Toen Kuyper dezelfde plaats aandeed waren nog enkele Derwisjen aanwezig. Nu herinneren slechts enkele devoot opgestelde stropoppen nog aan de aanwezigheid van deze mystieke orde. De rij voor Mevlana is lang deze vrijdag, maar tijdens het middaggebed zien wij onze kans schoon…
Een oudere man heet ons welkom, wanneer we – wat onwennig nog – door het Mausoleum vol overleden Sultans en Derwisjen lopen. Om ons heen kussen pelgrims de baard van de Profeet, die ook in het vertrek staat opgesteld. De man heet ons welkom met de bekende dichtregels van Mevlana, Rumi voor Iraniërs:
“Kom, kom opnieuw, wie je ook bent, kom!
Heidenen, vuuraanbidders of afgodendienaren, kom!
Kom, zelfs als je beloftes al honderd keer zijn gebroken,
Dit is een portaal van de hoop. Kom zoals je bent!”
Terug in Nederland volgen we het zoveelste Islamdebat dat krant en land in zijn greep houdt. Waar Ayaan Hirshi Ali haar eigen culturele bagage tot de inzet van een breed debat over de onderdrukking van vrouwen in de Islam maakte, vergroot nu ene Ehsan Jami zijn eigen ‘trauma’ met betrekking tot ‘geloofsafval’ uit tot maatschappelijk probleem.
De jonge Jami schreeuwt met de overtuiging van een nieuwe gelovige van de daken dat hij het geloof van zijn vaderen – waar hij overigens pas na 9/11 mee in aanraking kwam – aan de kant heeft gezet.
Jami of Rumi – Wie laat ons de échte Islam zien? Als je de kosmopolitische poëzie van de Middeleeuwse mysticus leest en deze afzet tegen de ‘barbaarse’ Mohammed die Jami ons voor de ogen tovert, lijkt het haast of het over twee verschillende religies gaat.
Het eenvoudigst is het natuurlijk om te stellen dat zowel de Islam van Jami als die van Rumi een deel van de werkelijkheid is. De vreedzame, tolerante Islam van Rumi wordt dan gepresenteerd als de ‘sociaal wenselijke’ variant van een religie die in wezen reuze gewelddadig is. Of de Jihad is het ontspoorde ‘broertje’ van een religie die in wezen vreedzaam is.
‘De Islam draait om vrede van God met mensen en om vrede van mensen met elkaar’, vertelt één van Konya’s welsprekende marktkooplui ons.
Tsja… Het hangt er kortom vaak maar van af, met wie je te maken hebt…
***
Belangrijker dan de vraag of religies ‘in wezen’ vreedzaam of gewelddadig zijn, is volgens mij de vraag hoe mensen vrede kunnen leren praktiseren, zonder de verschillen die hun verdeeld houden op te heffen of weg te redeneren. Hoe kunnen mensen anderen toelaten in hun nabijheid, zonder hun diepste motivaties voor de ander verborgen te houden?
Tijdens onze reis zagen we steeds helderder in dat een eerste vereiste daarvoor ‘verzoening’ is. Onze route was een lang spoor van bloedige religieuze twisten en broedernijd. De christenen van het Westen en de Moslims van het Oosten hebben rondom de Middellandse Zee eeuw in, eeuw uit, om de hegemonie gevochten.
We bezochten de Citadel van Aleppo waarmee Saladin de kruisvaarders buiten de deur hield. We zagen de beroemde Umayyad Moskee van Damascus, waar de Byzantijnse christenen uiteindelijk de kerk uitgedreven werden. De tombe van Johannes de Doper kon blijven staan – deze Johannes is immers in beide religies een man van belang.. In Oost-Turkije beklommen we de oude Cappadosische grotten, waarin Turkse christenen soms wel een half jaar lang schuilden voor de legers die toenmalig Turkije ‘islamiseerden’.
In Rumi’s gedicht staat het prachtig beschreven: pas wanneer we bereid zijn elkaar nieuwe kansen te gunnen, vergeving te schenken kortom voor het leed uit vroeger tijden, kunnen we dichter bij elkaar komen.
Maar – hoe doe je dat, en onder welke voorwaarden? Voor een laatste keer slaan we Kuyper’s boek open….
***
Ook voor Abraham Kuyper aan ging er van de geestdrift van de Islam een zekere dreiging uit. In zijn tijd, een eeuw geleden, bestond vooral de angst dat de Islam eerst heel Azië en Afrika en van daaruit het ‘vrije’ westen met het zwaard zou overmeesteren. Via de weg van de arbeidsmigratie is dat inmiddels ook gebeurd en is Europa steeds meer een huis met vele woningen geworden, in plaats van het monoculturele, christelijke continent van weleer.
Zijn oplossing voor het vraagstuk is echter interessant. Om de invloed van de Islam het hoofd te bieden, stelt hij voor om de Moslims tegemoet te treden als gelovigen met wie christenen de overtuiging delen dat er slechts één God is. Hij stelt voor een soort ‘monotheïstisch’ verbond te sluiten, en zo het atheïsme en polytheïsme in Europa en elders een weerwoord te bieden. ‘Er zou zoveel gewonnen zijn, als de tegenstelling tussen Monotheïsme en Polytheïsme, in de wederzijdse schatting nog sterker de doorslag gaf dan de tegenstelling die het Kruis en de Halve Maan scheidt’.
Hoewel hij natuurlijk benadrukt dat het ‘wezen’ van de christelijke religie, nl. het aanvaarden van Jezus als zoon van God, radicaal verschilt van de Islam, zoekt hij toch naar een weg om elkaar tegemoet te komen, als gelovigen uit één en dezelfde traditie. De ander verdragen en toch trouw aan je eigen waarden blijven. Dat is de kern en de uitdaging van het confessioneel pluralisme, waarvan Kuyper een vurig voorvechter was. Dat betekent niet doen alsof alles ‘één pot nat’ is, maar de maatschappelijke ruimte die je zelf inneemt ook aan anderen gunnen.
Maar de vraag blijft staan: hoe doe je dat – de strijdbijl begraven zonder de ander in alles gelijk te geven?
***
Als er één ding tijdens onze reis duidelijk naar voren kwam is dat geloofsovertuigingen zich niet zomaar laten verdringen of verjagen.
Toen de pas bekeerde Paulus in de synagoges van Damascus begon te preken, werd hij zo vervolgd dat hij in een mandje de stadsmuur moesten worden getild en zo in veiligheid bleef. Als ‘afvallige’ Jood had hij overal in het Midden-Oosten meer vijanden dan vrienden.
Konya, de stad van Mevlana Rumi, was ooit de plaats waar de apostels Paulus en Barnabas 2.000 jaar geleden tot drie maal toe langskwamen, maar door de inwoners werden gedwongen om verder te trekken.
Ook in Efeze – waar de marktkoopmannen Paulus vervolgden omdat zijn preken de verkoop in Artemisbeelden in gevaar bracht – getuigde alles ervan hoe moeilijk het is voor mensen van verschillende religies om samen één stad met elkaar te delen.
Wat kunnen christenen hier over zeggen? Daar zijn boeken over vol te schrijven en nee, in de geschiedenis gaven we lang niet altijd het goede voorbeeld.
Toch denk ik dat het voornaamste wat de christelijke religie aan deze discussie heeft bij te dragen al 2.000 jaar hetzelfde is: het kruis van Golgotha, ofwel de Genade van Jezus Christus.
Juist in Jeruzalem, de stad waar tot op de dag van vandaag het samenkomen van verschillende religies tot diepe verdeeldheid leidt, heeft Christus ons laten zien wat de meest waardige manier is om anderen te verdragen, namelijk door anderen lief te hebben, zelfs als het je eigen hoofd kost.
Dat is ook wat Abraham Kuyper voorstelt, in de omgang met zelfs de meest fanatieke moslims.
‘Ook al mocht in de ure der beslissing blijken, dat het fanatisme van de Mohammedanen te sterk was, en zij zich in het hun gunstige ogenlik tegen ons keerden, toch zal het ook in die hachelijke ure ons zedelijk sterken, zoo ons geweten alsdan getuigen kan, dat wij, wel verre van door hooghartige onverdraagzaamheid den gloed van het fanatisme hebben aangeblazen, het veeleer door Christelijke verdraagzaamheid hebben getemperd.’
Hoe ingewikkeld ook: we moeten er alles aan doen om de mensen die uit zijn op het vernietigen van onze vrijheden en manier van leven, recht in de ogen kijken en lief te hebben, zelfs wanner ze daar volstrekt geen aanleiding toe geven. Onverdiende liefde - dat is het recept van Christus.
Dat geldt voor de Hamasministers, met wie ons kabinet elk gesprek weigert. Dat geldt voor de Taliban die onze duizend-en-één militairen vanuit hinderlagen bestoken. En dat geldt voor de Imam, die onze vrouwen de hand niet wil schudden. Er zit niets anders op, dan ze lief te hebben met de liefde die ons – door Christus – is aangereikt.
‘De beste manier om een vijand te bestrijden, is deze tot vriend te maken’, zie een wijzere Amerikaanse president dan de huidige ooit (nl. Franklin D. Roosevelt).
De kwetsbaarheid die dat van ons vraagt is misschien wel schaarser dan olie of gas. Maar voor een duurzame toekomst minstens even belangrijk…
6 Reacties
21 12000000951 2007 at 18:09
Even een paar puntjes.
Ten eerste is Eshan Yami geen parlementslid, maar een eenvoudig gemeenteraadslid uit Leidschendam-Voorburg.
Ten tweede: ‘Via de weg van de arbeidsmigratie is dat inmiddels ook gebeurd en is Europa steeds meer een huis met vele woningen geworden, in plaats van het monoculturele, christelijke continent van weleer’, lees ik in je stuk. Europa is mijns inziens altijd een continent geweest dat is beïnvloed door meerdere culturen en religies, waaruit weliswaar een soort christelijke traditie is ontstaan.
Als laatste: ik ben het wel met je eens dat we moslims vredelievend moeten behandelen. Toch vind ik het te slap; ik pleit ook voor het aankaarten van misstanden in de islam en het laten horen van een christelijk tegengeluid.
21 12000000922 2007 at 18:09
Een heel mooi en actueel stuk. Toch een kritische vraag. Naastenliefde als enige remedie, zeker, maar of we Kuyper daarvoor moeten aanhalen … Was hij werkelijk zo’n vurig voorvechter van confessioneel pluralisme of toch meer de kampioen van de hokjesgeest?
Zie bijvoorbeeld hoe hij mijn levensvisie in zijn boek typeerde (ik laat de naam nu even expres weg): “Wat nu dunkt u van dezen …, die het Evangelie van Jezus gekend heeft en zich als meerdere van den Christus, als iets anders zelfs dan zijn pendant, als een vele graden hoogeren pseudo-Christus dorst opwerpen? Of waardoor kon heerlijker de schoonheid van het Evangelie en de glorie van den waarachtigen Christus uitkomen, dan zoo ge met de Bergrede van Gallilea dit arisch uitbroedsel van … Pantheistische emanatie vergelijkt?”
Droevig is bovendien, dat dit harde oordeel niet was gestoeld op eigen onderzoek, terwijl Kuyper daar op zijn reis wel alle gelegenheid toe had.
21 13000000927 2007 at 18:09
Pjotr:
- Waar suggereer ik dat Ehsan Jami parlementslid is? ‘t Gaat in de ‘lead’ om Wilders. Toen we in Konya waren, was hij degene die stof deed opwaaien met zijn vermeende Koranverbod. Heb nu even duidelijk gemaakt, dat het hier om Wilders gaat. Dat was inderdaad niet geheel duidelijk.
- Met ‘monocultureel continent van weleer’ doel ik op het christelijke Europa zoals het dat in de M-E was. Volgens velen vormt de Verlichting hier een breuk mee. Dit betwijfel ik: in veel opzichten werd de Verlichting voorbereid en mogelijk gemaakt door ontwikkelingen binnen het christendom (ik leun hier overigens erg op Charles Taylor – Sources of the Self). Natuurlijk, ook de heidense en de antieke beschavingen spelen mee in het Europese cultureel DNA. Maar, dan toch altijd nog de ‘gekerstende’ varianten hiervan.
Verder, voor de vervolgdiscussie: Wat is volgens jou de beste strategie om moslimmisstanden ‘aan te kaarten’? En, wat vind je van de suggestie uit Rom. 12, om ‘gloeiende kolen’ op het hoofd van je vijanden te stapelen? Maw.: door ze lief te hebben, ‘in verlegenheid’ te brengen?
Ik geef toe: radicaal gepraktiseerde naastenliefde vraagt kwetsbaarheid (wellicht van het soort dat jij ‘te slap’ noemt), maar biedt het evangelie ruimte voor een andere mogelijkheid?
Jelle:
- De reden dat ik toch Kuyper opvoer is meer de verrassing dat uitgerekend Kuyper, een man die veel leerstelliger en wellichts ook rabiater was dan politici anno 2007, oproept tot ‘christelijke verdraagzaamheid’ jegens moslims. De vraag is wel wat hij in deze tijd – nu moslims hier niet aan de poort, maar op de stoep staan – betoogd zou hebben. Maar als je de lijn van zijn redenering volgt, zou hij ook nu tegen ‘hooghartige onverdraagzaamheid’ pleiten. Precies omdat we het niet van hem verwachten, is het interessant dat hij daartoe oproept.
W.b. ‘confessioneel pluralisme’: Kuyper’s opvattingen over ’soevereiniteit in eigen kring’ bieden m.i. ruimte voor herinterpretatie in de nieuwe context zoals die in West-Europa ontstaan is. Zo heeft hij ooit ook wel beweerd dat Mohammedanen in ons land hun eigen zuil zouden moeten kunnen vormen.
Maar, ik zal in de artikelen waar ik nu schrijf ook ruimte maken voor de Kuyper die niet in het framework van een kosmopolitische globetrotter past.
Verder: help me even, over welke levensvisie gaat het aangehaalde citaat?
21 13000000946 2007 at 18:09
Karel – Dank voor je toelichting. Je geeft een goede taxatie van Kuyper’s visie, denk ik. Maar zouden we het reddden met ‘soevereiniteit in eigen kring’ en een ‘eigen zuil’? Vormen aanspraken op theologische exclusiviteit (zoals die door Kuyper gedaan) niet een onnodig obstakel? Anders gezegd en onder verwijzing naar je nom de plume: zijn zulke woorden niet eerder ‘lethal’ dan ‘frail’?
Het citaat is te vinden op pagina 487 van ‘Om de Oude Wereldzee’. Ben ondertussen erg benieuwd naar je volgende artikel.
21 14000000956 2007 at 18:09
Jelle – w.b. dat citaat, daar heb ik nog eens over nagedacht. Het is niet de enige plaats waar Kuyper met groffe penseelvoering een hele groep wegzet.
Ik denk wel dat de hevigheid waarmee geschreven wordt, in de context van de gepolariseerde tijd van toen gezet moet worden. Maar dat maakt het nog niet goed… (ook onze tijd is ‘gepolariseerd’).
‘Nakomende’ religies zijn voor iedere religie moeilijker op te nemen zijn dan ‘voorgaande’ religies. Dat merkte ik in Iran ook wel: het is voor veel moslims gemakkelijker om mijn overtuiging in die van hun te ‘incorporeren’ als ‘toeleidend tot de Islam’ dan dat het voor mij is om de hunne als een ‘update’ of ‘vervolmaking’ van mijn religie te zien.
Vooral omdat moslims claimen dat de openbaring waarin ik mijn geloof stel niet onjuist is, maar onvolledig.
Verder: ik geloof dat exclusieve waarheidsclaims wel over ‘geloofsinhouden’ gedaan kunnen worden, maar niet over vragen rondom ‘redding en verzoening’. Kortom: je mag iemand’s positie afkeuren, maar daarmee moet je geen uitspraken willen doen over iemand’s zieleheil, c.q. iemand de hel inwensen. ‘Oordeelt niet, opdat ge niet geoordeeld worde…’.
Deze boedelscheiding tussen ‘oordeel’ en ‘Oordeel’ is niet altijd even eenvoudig vast te houden, omdat er altijd overlap kan zijn.
De positie tav. pluralisme die ik verdedig komt aardig i.d. buurt van die van een Shia Moslim Professor uit Qom: http://www.uibk.ac.at/theol/leseraum/artikel/626.html (Non Reductive Pluralism).
Verder: de artikels verschijnen op deze site. Dank voor je constructieve bijdrage, ook op deze plek!
21 16000000909 2007 at 18:09
Karel – Dank voor je antwoord (en je verwijzing naar het stuk van Hajj Muhammad Legenhausen, al ken ik deze auteur zelfs niet van naam). Jouw onderscheid tussen ‘oordeel’ en ‘Oordeel’, is zeker een belangrijk inzicht. Maar een theologisch offer is het niet, want beide woorden hebben nooit tot dezelfde ‘boedel’ behoord. Was er ooit een tijd dat wij schepselen voor onze Schepper konden spreken? Hoe zou het schilderij iets zinnigs kunnen beweren over de kunstenaar? We deden en doen dat natuurlijk wel en zelfs met een angstaanjagende achteloosheid. Maar ons enige mandaat is een stapel bedrukt papier, die wij ‘heilige tekst’ noemen. Zouden we niet een geweldige stap vooruit zetten wanneer wij onze heilige teksten als in wezen behorend tot dezelfde boedel gingen zien? We wonen immers in hetzelfde huis.
Je bent terecht geraakt, wanneer iemand de Christelijke openbaring als ‘onvolledig’ kwalificeerd. Maar ook de kwalificatie ‘finaal’ of ‘uniek’ kan beledigend zijn. Het is een kwestie van perspectief. Vanaf de aarde bezien maken we onderscheid tussen wassende maan en volle maan, zeker, maar dat onderscheid ligt aan ons, de aarde, niet aan de maan. Wordt de maan van Mozes, Boeddha, Christus, Muhammad … niet door die ene zelfde Zon verlicht?