Als de Europese storm weer wat is gaan liggen, heb i kweer tijd voor andere dingen… Voor de liefhebber (en voor mezelf) zet ik het even op een rijtje.

Andere projecten waar ik aan werk:
> “Strawberry Earth at the Movies!” (Nederland’s eerste groene Filmfestival, 5 en 6 juni 2009) – www.strawberryearth.com

> Versie 2.0 van het plan voor herbestemming van een leegstaand Amsterdams klooster, namens Projectgroep Nieuwe Christelijke Gemeenschappen.

> Journalistieke producties rondom de Iraanse Presidentsverkiezingen (op reis van 10 t/m 17 juni 2009) en enkele andere Iran-gerelateerde verhalen.

> Diverse verhalen voor het CV-Koers Zomernummer (thema: RETRO).

> In voorbereiding: een serie verhalen over vredesstichters en een pamflet over de relevantie van Jezus voor mijn generatie.

Tot zover de afdeling schaamgeloze zelfpromotie. Fijne dag!

Dit weblog is – inmiddels een kleine 10.000 pageviews verder – afgesloten. Het bevat een verslag van de reis van Amsterdam naar Jeruzalem die wij afgelopen zomer mochten maken. Het blijft natuurlijk beschikbaar als document waarin onze reis verslagen wordt. Als we ons pad in Jeruzalem weer oppakken krijgt deze website weer een nieuw leven.

Één van de centrale onderwerpen die we tegenkwamen op onze reis was de toekomst van Europa. Waar liggen nieuwe uitdagingen voor ons continent in de omgang met haar buren en met de andere krachten en machten in deze wereld?

Die discussie hoop ik te kunnen voortzetten via een nieuw weblog, gebouwd rondom twee discussiebijeenkomsten in februari 2008.  Dit is het adres: http://europabrainstorm.wordpress.com  .

Incidentele persoonlijke reflecties en een overzicht van mijn journalistieke, publicerende en organiserende werkzaamheden zijn vanaf vandaag te vinden op het Engelstalige ‘Dona nobis pacem’-blog.

 Mijn online activiteiten zijn dus verhuisd. Bedankt voor het meelezen en meekijken met onze ontdekkingen.

A Dieu!

Inmiddels zijn alle drie de verhalen in het drieluik geschreven, alle foto’s gesorteerd en alle bijschriften verzorgd. Deel 3 verschijnt in de CV-Koers van december 2007. Onder de kop ‘Tekst’ op dit weblog staat alvast een overzicht van alle CV-Koerspublicaties uit het jaar 2007, inclusief het drieluik. De delen van het drieluik zijn hier ook afzonderlijk te bekijken, in PDF-vorm.

Bij het tweede verhaal in de ‘Wereldzee’-drieluik over deze reis in opinieblad CV-Koers verscheen op de website van CV-Koers een kader over ‘Europese dagdromen’. Bij het derde verhaal verschijnt op de website opnieuw zo’n kader. De beide kaders samen zijn hier te vinden. Voor aanvulling & discussie vatbaar, natuurlijk!

Hoe kunnen wij Europeanen op een nieuwe manier vormgeven aan een oude missie: het bevorderen van vrede tussen landen, mensen en volken?

We zetten een aantal inspirerende en constructieve ideeën op een rij. In het november-nummer twee plannen uit de koker van respectievelijk een ex-politicus/onderzoeker en een filosoof. In het december-nummer (maar nu vast hier op het weblog)  een Italiaanse architect, twee Nederlandse europarlementariërs en een Frans staatsman…

De Italiaanse architect en denker Stefano Boeri stelt in ‘Zoom in, Zoom out’ dat conflictsituaties vaak het gevolg zijn van een verkeerde en onvolledige kennis over elkaar’s leefwereld. Geopolitieke clichés zoals de ‘schurkenstaat’ en de ‘as van het kwaad’ maken ieder gesprek onmogelijk en belemmeren productieve internationale betrekkingen. Hij pleit voor het installeren van ‘interactieve antennes’. Een pleidooi om op plaatsen die ‘symbolisch verarmd zijn door een geopolitiek van cliché’s’ de wereldgemeenschap door nieuwe mediatechnologie van genuanceerde en adequate informatie voorzien. Hij roept zo Europese burgers, journalisten en denkers op een tegenbalans te bieden tegen de vaak onevenwichtige slogans die het debat over internationale politiek beheersen.

‘Zoom in, zoom out’ is een eenmalig magazine over ‘cultural politics’ en het Midden-Oosten. Het is online te lezen én te bestellen via. http://www.partizanpublik.nl/ onder het kopje ‘Bazaar 07′.

Half november 2007 sprak de nieuwe Franse president Nicholas Sarkozy in Straatsburg het Europese Parlement toe. Steeds meer ontpopt Sarkozy zich publiekelijk als Mr. Europa. Op bezoek bij Bush, Merkel, Poetin en het Europese Parlement geeft hij aan dat Frankrijk opnieuw het leiderschap binnen Europa naar zich toe wil trekken. Hij gaf aan dat het ‘nee’ van Frankrijk en Nederland moet worden begrepen als een uitdrukking van ‘hogere verwachtingen’. Europese burgers zijn niet tegen de Europese Unie, maar verwachten wél dat de EU democratisch en slagvaardig functioneert. Om echt slagvaardig te kunnen opereren op wereldtoneel, stelt Sarkozy, moet Europa vorm gaan geven aan een Europees defensiebeleid. Als ‘tegenpool’ van enerzijds de NAVO en anderzijds de Verenigde Staten, moet een Europees leger ook zelfstandig kunnen opereren bij het beschermen van de gezamenlijke grenzen en het bevorderen van vrede en welvaart over haar grenzen heen. Tijdens het Franse voorzitterschap, in het tweede deel van 2008, zal hij daar werk van maken.

De Nederlandse Europarlementariërs Joost Lagendijk en Jan Marinus Wiersma brachten, eveneens vorige maand, een boek uit waarin ze eveneens een actievere rol voor de Europese Unie bepleiten. De Europese Unie heeft – als grote buurman van Turkije – grote invloed op het Turkse democratiseringsproces gehad, stellen beide politici. In ‘Sturen bij de moslimburen’ pleiten Joost Lagendijk en Jan Marinus Wiersma voor een heldere en effectieve rol van Europa bij de democratisering en modernisering van de moslimbuurlanden. Het gaat dan om landen als Marokko en Egypte, maar ook om de Balkan. Dialoog maar soms ook confrontatie met de politieke islam in al zijn verscheidenheid zijn daarbij cruciaal. Hét middel daarvoor is het Europees Nabuurschaps Programma, dat in 2004 in het leven is geroepen om vorm te geven aan bilaterale contacten tussen Europa en haar ‘nieuwe buren’. De Eurofractie van de ChristenUnie/SGP greep onlangs de evaluatie van ditzelfde programma aan om Europa op te roepen nauwer samen te werken met de staat Isral. Meer lezen? Kijk op http://ec.europa.eu/world/enp .

Prof. dr. ir. Joris Voorhoeve stelt in een recent verschenen rapport van de WRR (Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid) dat de EU een leidende rol zou kunnen vervullen bij vredesopbouwprojecten na conflictsituaties. Tweederde van alle conflictsituaties escaleert binnen tien jaar opnieuw. De EU kan dit wellicht helpen voorkomen. In samenwerking met niet-westerse landen zou de EU vooral de opbouw van de rechtstaat (politie en justitie) in deze gebieden moeten begeleiden. Dit is een belangrijke aanvulling op de militaire en economische strategie die meestal volgt op een fase van oorlog en conflict. De verkenning is te downloaden op http://www.wrr.nl/ , Titel: From war to the rule of law&

Scheidend hoogleraar Reformatorische Wijsbegeerte prof. dr. ir. Egbert Schuurman stelde in zijn afscheidsrede dat orthodoxe christenen en reformistische moslims de handen inéén moeten slaan voor een cultureel-moreel pact. Beide groepen menen dat technologie primair een dienende functie heeft en geen mechanische vorm van overheersing moet zijn. Zo’n samenwerking zou de weg vrij kunnen maken voor de transformatie van de technologische cultuur en tegelijk de ‘botsing der beschavingen’ opvangen en verzachten. De afscheidsrede staat op http://www.nd.nl/, Titel: Ruimte voor gezamenlijke cultuurkritiek van christenen en moslims

De reis is voltooid, het laatste weblog geschreven en hier vindt u een fotoverslag van onze reis. Een uitgebreider online fotodepot wordt binnenkort geopend. Door persoonlijke perikelen zoals een verhuizing, tentamens, een verjaardag, vrijgezellenfeest en een trouwerij op komst hebben de weblogs wat vertraging opgelopen. Dat gaf ons wel de kans om de foto’s, gesprekken en indrukken te rangschikken en te ordenen.

Het is nogal lastig navigeren, tussen al die woorden en beelden. Zeker als je voor het eerst op deze site komt. De laatste vraag die we uit onze koffer toveren is dan ook: hoe is ons reisverslag het beste te lezen en te bekijken?

Lezen op thema

- Klik op het menu-balkje rechtsboven op deze pagina

- Kies al scrollend een land of thema van uw keuze uit en maak vervolgens uit deze selectie uw keuze.

Lezen op chronologische volgorde (van hier naar Jeruzalem)

- Klik hier voor het eerste weblog.

. Klik vervolgens op de weblogtitels boven aan dit weblog om voor- of achteruit te ´zappen´. Zo vindt u klikkend uw weg door onze reisverhalen heen, alsof u door een krant of tijdschrift bladert.

Plaatjes kijken

De fotoselectie, gemaakt door Lotte Pen, kan worden bekeken door hier te klikken! De volgorde is chronologisch – beginnend in Brussel, eindigend bij de Dode Zee. Alle foto’s zijn afzonderlijk te bekijken door er op te klikken. Dan worden ze groot en zichtbaar.

De laatste zee die we bezoeken is de Dode Zee – het laagste punt op aarde en de natuurijke grens tussen de staat Israël en Jordanië. Wat heeft deze zee ons te vertellen?

Abraham Kuyper – wiens route wij bereisden – was bijzonder geïntrigeerd door de manier waarop zeeën natuurlijke grenzen tussen beschavingen, levensvormen en wereldbeelden markeren en tegelijk bevaarbaar zijn en als brug of oversteekplaats kunnen fungeren.

Onze route voerde ons langs plaatsen waarop de oude wereldbeschavingen elkaar raken – soms door uitwisseling, maar meestal door strijd. Er zijn vele verhalen te vertellen over deze plaatsen, en deze zullen onvermijdelijk gaan over hoe mensen op al deze plaatsen hun leven vorm proberen te geven. Mensen, vaak gekleurd, altijd getekend en soms gehavend door de krachten die hun land besturen.

Het doel van de artikelenserie in CV-Koers  is om de verhalen en beelden van deze mensen in verband te brengen met het grote verhaal van de wereldgeschiedenis die zich in ons midden afspeelt en ontvouwt. Of we daarin zullen slagen, laat ik graag aan de beoordeling van u, de lezer, over. Dit weblog blijft natuurlijk beschikbaar voor commentaar, discussie en gesprek!

Voor nu nog een paar mijmerende slotopmerkingen vanuit Israël om dit weblog mee af te sluiten.

***

Ik herinner me hoe ik als kind, op bezoek in Israël, een Amerikaanse toerist de Dode Zee in zag rennen – wanhopig op zoek naar verlossing van de warmte die hem teisterde. Schreeuwend rende hij even hard het water weer uit richting de douches. Het zout van deze zee is immers bitter op de tong en schrijnend voor de ogen.

Een dode zee brengt geen verlossing. Maar misschien moeten we wel niet naar aardse verlossing streven. Wanneer we het dode zee-water en de bijbehorende modder op een gedoseerde en verstandige manier tot ons nemen, kan het water en de modder is het water zelfs heilzaam zijn voor huid, hart en hoofd (zoals in elk geval Lotte kon constateren).

Zo vanuit de woestijn de zee inrennen – vol impuls en geestdrift. De verleiding is soms groot om zo te doen en zo te denken. Te kiezen voor het grote, historische gebaar. Vooral in Israël, waar al eeuwenlang over rechtvaardige vrede word gedroomd en gesproken, lonkt deze verleiding soms. Ook de leiders van onze ‘vrije, westerse wereld’ blijven zoeken naar wegen om vrede uit de loop van een geweer te laten komen. Zie Bush zijn meest recente manoeuvres.

 Can’t we all just get along!, denk je soms… Toch – de teneur en conclusie van onze hele reis is geweest dat aardse vrede vaak niet meer is dan de periode waarin de wereld zijn geweren opnieuw oplaadt. Van Auswitsch tot Yad Vashem – de trieste constante op onze route was strijd en vervolging.

Dan maar berusten in eeuwige oorlog? Toch niet, lijkt me.
Hoewel strijd en vervolging terugkerende constanten waren, zagen we ook een ander spoor op onze reis. We reisden evengoed van het Berlijn van Bonhoeffer naar Jeruzalem, plaats delict van Jezus’ kruisdood. (Die goede oude Kuyper – hij was danig onder de indruk van deze stad en zijn heilige plaatsen. ‘Hier heeft de Liefde, hier het Heilige, hier heeft alles wat van God was overwonnen. (…) Hier zijn de verzenen vermorzeld van de Heilige, maar hier is ook de kop der boosheid stukgetreden.’ )

Ook wij – slapend op het dak van ons hostel in oud-Jeruzalem, omringd door kerktorens en minaretten - kunnen er niet omheen: Jeruzalem is de as waar de wereld omheen draait. Koning-dichter David schreef al in zijn tijd ‘Met recht kan men van Sion zeggen: ‘welk volk ook, het is hier geboren’ (Psalm 87 vs. 5).

Bonhoeffer, Rumi, de Olijfberg en Golgotha. Die reizende Paulus die overal weggejaagd werd, maar overal terugkwam. Maar ook: die talloze mensen die ons onderweg te eten gaven of spontaan in hun huizen uitnodigden - ze dragen de sporen van onaardse hoop op een hopeloze aarde.

´Ga in vrede´, staat op een bord aan het eind van de parkeerplaats bij het Dode Zee-strand van Engedi. Overal baden groepen Joodse, Palestijnse en Backpackende jongeren die hier samen op één strand genieten van zon, zee, woestijn en oase.

Misschien zijn het deze zwemmers wel, die de sleutel naar de vrede dragen. Onbekommerd, maar niet onbezonnen baden ze dag in dag uit in het gezonde water van de Dode Zee. Drijvend, in plaats van duikend. Stapje voor stapje, in plaats van rennend. Hier een groepje Amerikaanse pelgrims, daar een groepje Orthodoxe joden en even verder een Palestijnse familie – de moeders en dochters hebben hun kleren nog aan. De keppeltjes happen zout, de gebedskleden raken vol zand. Wie wondjes op het lichaam heeft – zoals ik – voelt ze schrijnen.

Toen Jezus zijn leerlingen opdroeg om het ‘Zout der aarde’ te zijn, dacht hij misschien wel aan die grote zoute zee waar hij zo vaak langsreisde, van Gallilea door Samaria naar Jeruzalem. Of, misschien wel niet. Hoe het ook zij:

Als de wereld 2.000 jaar na zijn komst net zoveel ‘zout’  zou bevatten als haar laagste punt bevat – de Dode Zee –  dan zouden iedereen overal kunnen blijven drijven.

Zijn oproep blijft actueel. Tot het zover is: ga in Vrede!

P.S.:

Op het laatst brachten we nog een mooie avond door in Tel Aviv met onze oude vrienden Tom en Ylva, die met Lotte (fotografe) en Hanna (sociologe)  door Israël reisde in de week van onze thuiskomst.

Kijk hier naar hun intrigerende filmpjes, foto’s en verhalen: 7 dagen ‘Vrouwen voor Vrede’.

Toen Kuyper dezelfde plaats aandeed waren nog enkele Derwisjen aanwezig. Nu herinneren slechts enkele devoot opgestelde stropoppen nog aan de aanwezigheid van deze mystieke orde. De rij voor Mevlana is lang deze vrijdag, maar tijdens het middaggebed zien wij onze kans schoon…

Een oudere man heet ons welkom, wanneer we – wat onwennig nog – door het Mausoleum vol overleden Sultans en Derwisjen lopen. Om ons heen kussen pelgrims de baard van de Profeet, die ook in het vertrek staat opgesteld. De man heet ons welkom met de bekende dichtregels van Mevlana, Rumi voor Iraniërs:

“Kom, kom opnieuw, wie je ook bent, kom!

Heidenen, vuuraanbidders of afgodendienaren, kom!

Kom, zelfs als je beloftes al honderd keer zijn gebroken,

Dit is een portaal van de hoop. Kom zoals je bent!”

Terug in Nederland volgen we het zoveelste Islamdebat dat krant en land in zijn greep houdt. Waar Ayaan Hirshi Ali haar eigen culturele bagage tot de inzet van een breed debat over de onderdrukking van vrouwen in de Islam maakte, vergroot nu ene Ehsan Jami zijn eigen ‘trauma’ met betrekking tot ‘geloofsafval’ uit tot maatschappelijk probleem.

De jonge Jami schreeuwt met de overtuiging van een nieuwe gelovige van de daken dat hij het geloof van zijn vaderen – waar hij overigens pas na 9/11 mee in aanraking kwam – aan de kant heeft gezet.

Jami of Rumi – Wie laat ons de échte Islam zien?  Als je de kosmopolitische poëzie van de Middeleeuwse mysticus leest en deze afzet tegen de ‘barbaarse’ Mohammed die Jami ons voor de ogen tovert, lijkt het haast of het over twee verschillende religies gaat.

Het eenvoudigst is het natuurlijk om te stellen dat zowel de Islam van Jami als die van Rumi een deel van de werkelijkheid is. De vreedzame, tolerante Islam van Rumi wordt dan gepresenteerd als de ‘sociaal wenselijke’ variant van een religie die in wezen reuze gewelddadig is. Of de Jihad is het ontspoorde ‘broertje’ van een religie die in wezen vreedzaam is. 

 ‘De Islam draait om vrede van God met mensen en om vrede van mensen met elkaar’, vertelt één van Konya’s welsprekende marktkooplui ons.

Tsja… Het hangt er kortom vaak maar van af, met wie je te maken hebt…

***

Belangrijker dan de vraag of religies ‘in wezen’ vreedzaam of gewelddadig zijn, is volgens mij de vraag hoe mensen vrede kunnen leren praktiseren, zonder de verschillen die hun verdeeld houden op te heffen of weg te redeneren. Hoe kunnen mensen anderen toelaten in hun nabijheid, zonder hun diepste motivaties voor de ander verborgen te houden?

Tijdens onze reis zagen we steeds helderder in dat een eerste vereiste daarvoor ‘verzoening’ is. Onze route was een lang spoor van bloedige religieuze twisten en broedernijd. De christenen van het Westen en de Moslims van het Oosten hebben rondom de Middellandse Zee eeuw in, eeuw uit, om de hegemonie gevochten.

We bezochten de Citadel van Aleppo waarmee Saladin de kruisvaarders buiten de deur hield. We zagen de beroemde Umayyad Moskee van Damascus, waar de Byzantijnse christenen uiteindelijk de kerk uitgedreven werden. De tombe van Johannes de Doper kon blijven staan – deze Johannes is immers in beide religies een man van belang.. In Oost-Turkije beklommen we de oude Cappadosische grotten, waarin Turkse christenen soms wel een half jaar lang schuilden voor de legers die toenmalig Turkije ‘islamiseerden’.

In Rumi’s gedicht staat het prachtig beschreven: pas wanneer we bereid zijn elkaar nieuwe kansen te gunnen, vergeving te schenken kortom voor het leed uit vroeger tijden, kunnen we dichter bij elkaar komen.

Maar – hoe doe je dat, en onder welke voorwaarden? Voor een laatste keer slaan we Kuyper’s boek open….

***

Ook voor Abraham Kuyper aan ging er van de geestdrift van de Islam een zekere dreiging uit. In zijn tijd, een eeuw geleden, bestond vooral de angst dat de Islam eerst heel Azië en Afrika en van daaruit het ‘vrije’ westen met het zwaard zou overmeesteren. Via de weg van de arbeidsmigratie is dat inmiddels ook gebeurd en is Europa steeds meer een huis met vele woningen geworden, in plaats van het monoculturele, christelijke continent van weleer.

Zijn oplossing voor het vraagstuk is echter interessant. Om de invloed van de Islam het hoofd te bieden, stelt hij voor om de Moslims tegemoet te treden als gelovigen met wie christenen de overtuiging delen dat er slechts één God is. Hij stelt voor een soort ‘monotheïstisch’ verbond te sluiten, en zo het atheïsme en polytheïsme in Europa en elders een weerwoord te bieden. ‘Er zou zoveel gewonnen zijn, als de tegenstelling tussen Monotheïsme en Polytheïsme, in de wederzijdse schatting nog sterker de doorslag gaf dan de tegenstelling die het Kruis en de Halve Maan scheidt’.

Hoewel hij natuurlijk benadrukt dat het ‘wezen’ van de christelijke religie, nl. het aanvaarden van Jezus als zoon van God, radicaal verschilt van de Islam, zoekt hij toch naar een weg om elkaar tegemoet te komen, als gelovigen uit één en dezelfde traditie. De ander verdragen en toch trouw aan je eigen waarden blijven. Dat is de kern en de uitdaging van het confessioneel pluralisme, waarvan Kuyper een vurig voorvechter was. Dat betekent niet doen alsof alles ‘één pot nat’ is, maar de maatschappelijke ruimte die je zelf inneemt ook aan anderen gunnen.

Maar de vraag blijft staan: hoe doe je dat – de strijdbijl begraven zonder de ander in alles gelijk te geven?

***

Als er één ding tijdens onze reis duidelijk naar voren kwam is dat geloofsovertuigingen zich niet zomaar laten verdringen of verjagen.

Toen de pas bekeerde Paulus in de synagoges van Damascus begon te preken, werd hij zo vervolgd dat hij in een mandje de stadsmuur moesten worden getild en zo in veiligheid bleef. Als ‘afvallige’ Jood had hij overal in het Midden-Oosten meer vijanden dan vrienden.

Konya, de stad van Mevlana Rumi, was ooit de plaats waar de apostels Paulus en Barnabas 2.000 jaar geleden tot drie maal toe langskwamen, maar door de inwoners werden gedwongen om verder te trekken.

Ook in Efeze – waar de marktkoopmannen Paulus vervolgden omdat zijn preken de verkoop in Artemisbeelden in gevaar bracht – getuigde alles ervan hoe moeilijk het is voor mensen van verschillende religies om samen één stad met elkaar te delen.

Wat kunnen christenen hier over zeggen? Daar zijn boeken over vol te schrijven en nee, in de geschiedenis gaven we lang niet altijd het goede voorbeeld.

Toch denk ik dat het voornaamste wat de christelijke religie aan deze discussie heeft bij te dragen al 2.000 jaar hetzelfde is: het kruis van Golgotha, ofwel de Genade van Jezus Christus.

Juist in Jeruzalem, de stad waar tot op de dag van vandaag het samenkomen van verschillende religies tot diepe verdeeldheid leidt, heeft Christus ons laten zien wat de meest waardige manier is om anderen te verdragen, namelijk door anderen lief te hebben, zelfs als het je eigen hoofd kost. 
Dat is ook wat Abraham Kuyper voorstelt, in de omgang met zelfs de meest fanatieke moslims.  

‘Ook al mocht in de ure der beslissing blijken, dat het fanatisme van de Mohammedanen te sterk was, en zij zich in het hun gunstige ogenlik tegen ons keerden, toch zal het ook in die hachelijke ure ons zedelijk sterken, zoo ons geweten alsdan getuigen kan, dat wij, wel verre van door hooghartige onverdraagzaamheid den gloed van het fanatisme hebben aangeblazen, het veeleer door Christelijke verdraagzaamheid hebben getemperd.’

Hoe ingewikkeld ook: we moeten er alles aan doen om de mensen die uit zijn op het vernietigen van onze vrijheden en manier van leven, recht in de ogen kijken en lief te hebben, zelfs wanner ze daar volstrekt geen aanleiding toe geven. Onverdiende liefde - dat is het recept van Christus.

Dat geldt voor de Hamasministers, met wie ons kabinet elk gesprek weigert. Dat geldt voor de Taliban die onze duizend-en-één militairen vanuit hinderlagen bestoken. En dat geldt voor de Imam, die onze vrouwen de hand niet wil schudden. Er zit niets anders op, dan ze lief te hebben met de liefde die ons – door Christus – is aangereikt.

‘De beste manier om een vijand te bestrijden, is deze tot vriend te maken’, zie een wijzere Amerikaanse president dan de huidige ooit (nl. Franklin D. Roosevelt).

De kwetsbaarheid die dat van ons vraagt is misschien wel schaarser dan olie of gas. Maar voor een duurzame toekomst minstens even belangrijk…

Geknipt voor de rol van hoofdstad, zo lijkt het. Toch doet juist de overdadige pracht van deze stad menig machtig regime wankelen, speculeert Abraham Kuyper in het hoofdstuk dat hij wijdde aan deze stad…

We arriveerden een week na de verkiezingen in Turkije en vroegen rijk, zowel als arm: Hoe ziet Turkije´s politieke landschap er tegenwoordig uit?

´Ja, zoo verbijsterend en overstelpend en alle verbeelding tartend is de weelde waarin Byzantium zich baadt, dat elke heerschende macht, die zich er vestigde, door die weelde overmand en ervoor bezweken is. (…) De man boet hier zijn manlijke kracht, elk bewind zijn veerkracht in.´

Het lijkt haast of Atatürk bij het vestigen van de Turkse Republiek in 1923 rekening gehouden heeft met Kuypers consideraties. Het grote Osmaanse rijk was inmiddels in Istanbul ten val gekomen en Atatürk koos Ankara tot de nieuwe Turkse hoofdstad. Een ander verschil met de Osmanen was dat Atatürk direct investeerde in het creëren van een Turkse identiteit. Was het woord Turk tot vroeg in de 19^e eeuw nog een onplezierig woord voor ´boer´, het werd nu de eretitel voor de burgers van de Turkse Republiek.Halve maatregelen bestonden niet voor Atatürk. We reizen op het spoor tussen Afyon en Izmir langs menig memorabel slagveld, waarop Atatürk´s 70.000 soldaten strijd leverden tegen de Grieken die het land in 1922 probeerden te veroveren op het nog jonge Revolutionaire regime in Ankara. De strijd was de prelude voor een grooscheepse mensenruil, waarbij de Turkse minderheid in Griekenland ´geruild´ werd tegen de in Griekenland wonende Turken. Soms werden hele Griekse dorpen, zoals het Kappadosische dorp Goreme, bijvoorbeeld geruild met Griekse dorpen uit Turkije. De Turkse Grieken spraken soms geen woord Turks, maar probeerden niettemin iets van hun dorp te maken. Met succes – de prachtige grotkerken en grotwoningen van Goreme bieden een sprookjesachtig scenario voor vele rondreizende backpackers.

Kuyper beschrijft de Turken als een ´volk van veroveraars´, met het bloed van Dhengis-Khan en zijn Mongoolse horden nog in de bloedbaan. Strijd leveren kunnen ze als de beste, maar zodra de macht moet worden bestendigd en verdedigd sluipt het verval erin.

Het is, als we deze lijn volgen, nog maar de vraag of Atatürk met al zijn maatregelen het verval van zijn ´seculiere Republiek´ voor heeft kunnen zijn. Hij heeft, nog bij leven, het beschermen van zijn seculiere ´heilsstaat´ uitbesteed aan het Hof en het Leger. Op de Opiniepagina´s van de Turkse kranten die we onderweg inzien doen beide instituties dan ook hevig van zich spreken.

Het leger heeft dit voorjaar bovendien duizenden demonstranten op de been gebracht. We zien in de liberale kuststad Izmir, voorheen Smyrna, vooral liberale, seculiere Turken. Dit is nog altijd Atatürk-land, verzekeren de inwoners van Izmir ons. Bij de laatste verkiezingen kreeg de partij die de waarden van de seculiere Republiek vertegenwoordigt, de CHP, hier maar liefst 80 % van de stemmen.

Izmir was een uitzondering. Het land stemde massaal op de AK Partij, religieus met een orthodox islamistisch verleden. De partij groeide met 13 % naar 47 % van alle Turkse stemmers. De CHP bleef steken op 20 %, terwijl de extreem Nationalistische partij voor het eerst de kiesdrempel oversteeg met nog eens 15 % van de stemmers achter zich.

Is dit een democratische Islamitische revolutie? We vragen her en der in Turkije naar de mening van de Turkse kiezers.

—

In Konya – Izmir´s tegenpool en Turkije´s spirituele centrum – waren de kaarten gunstig geschud voor de AKPartij van Premier Erdogan en aspirant-president Gul. Ze wonnen hier 80 % van de stemmen.

Thuis bij de familie van Sebus, een Turkse Nederlandse, in één van Konya´s achterbuurten, is de AK Partij dan ook de hoop van het hele gezin. Pa spreekt duidelijke taal: ´De prijs van groente is gedaald en de AK Partij heeft ervoor gezorgd dat wij nu huizen kunnen huren. Het is niet de Islam, maar de economie die mensen op de AK Partij doet stemmen. Ze zijn gewoon goede bestuurders.´

We horen overal soortgelijke geluiden van mensen die in de categorie ´arm en religieus´ vallen. De meesten uit de categorie ´rijk en seculier´ laten zich anders uit…

In Istanbul spreken we Raouf, een gefortuneerd man, in het bezit van een eigen radio- en tv-station, Hij volgt de discussie enigszins geamuseerd, zoals hij overal vrijwel alles lachen moet. Gezeten naast zijn imposante waterpijp, die hij dagelijks meebrengt naar één van Istanbuls oude rokerijen, overpeinst hij de Turkse politiek. ´De republiek is geen goede staatsvorm. Een echt land heeft een koningshuis. Alleen koningen stelen niet van hun bevolking.´ Toch was de seculiere CHP, die zweert bij de Republiek, de partij van zijn keuze. ´Als de religieuzen het hier voor het zeggen krijgen, is dat een stap terug in de tijd. Mijn hoop is gevestigd op 2050. Pas dan zullen de Turken klaar zijn voor een Europese toekomst.´

Ook Ozgun, een jonge Turk en ouderling van de protestantse kerk in Smyrna, volgt de AK Partij kritisch. `Bij de laatste verkiezingen lieten ze weliswaar enkele christelijke kandidaten toe, maar ik vraag me af of dat niet bedoeld is om een gordijn op te trekken. Als ze eenmaal de macht in handen hebben, kunnen christenen het in Turkije wellicht nóg lastiger gaan krijgen.´

—

In Turkije speelt momenteel de vraag of Abdollah Gul, die door de AKPartij is voorgesteld als kandidaat-president, wel geschikt is. Het leger dreigt met een boycot wanneer Gul door het parlement word aangewezen als de nieuwe president.

Daarbij word meestal niet gekeken naar zijn competentie, maar naar zijn religieuze overtuiging. Zo is de hoofddoek die zijn vrouw consequent aanheeft velen een doorn in het oog. Een first lady met een hoofddoek – dat is toch teveel gevraagd voor veel moderne seculieren in Turkije. Tapijtenhandelaar Hussein in Konya lacht erom: ´Ieder land heeft zo zijn eigenaardigheden en zijn zwakke plekken. Dit is de Turkse zwakke plek. Het zal altijd wel weer blijven opspelen. Maar in Turkije regeert een spirituele vorm van de Islam. De echte islamisten krijgen het hier nooit voor het zeggen…

Het lijkt een Gordiaanse knoop, waar Turkije zich in zich in bevindt. Een volk dat – gedreven door economische motieven, maar ook een religieus ingegeven conservatisme – genoeg heeft van de seculiere, liberale kliek die het land de afgelopen decennia bestuurd heeft. En een elite die het niet gewend is om een moderne economisch vooruitstrevende partij als de AP Partij naast zich te dulden, die vreest voor liberale verworvenheden als de scheiding van religie en staat.

Om het nog ingewikkelder te maken: Erdogan´s en Gul´s AK Partij zijn ook het meest progressief in hun gesprekken met de Europese Unie. Dit lijkt een belangrijk signaal te zijn. Ook heeft Gul zich onlangs ondubbelzinnig uitgesproken voor de neutrale staat die Turkije sinds Ataturk is.

 Zoals een Turkse krant ergens opmerkte: zou de AK Partij het eerste voorbeeld zijn van seculiere islamitische partij? Van een afstand is het makkelijk praten, maar: het lijkt het proberen meer dan waard…

Toch berust niet iedereen in deze weemoed en de stagnatie die dit met zich meebrengt. In dit weblog laten we Özge Açıkkol aan het woord – een jonge vrouw die het bestaan in haar buurt stad op een creatieve manier wil verbeteren.

Hoe worden onze buren onze naasten, ook als ze in alles van ons verschillen?

We ontmoeten Özge Açıkkol, bedenker van het ODA Project, in het prettig rommelige hoofdkantoor van het kunstenaarscollectief met die naam. Het kantoortje is gelegen aan de Rue de Pera, van oudsher Istanbul´s meest westerse straat die, direct nadat Ataturk aan de macht kwam werd omgedoopt in de ´Istiklal Caddesi´ – de straat van de Onafhankelijkheid.

Ze is een vrouw die spreekt met haar handen. Gepassioneerd en met weidse gebaren vertelt ze over de geschiedenis van ODA – wat ´huis´ betekent in het Turks. 

Van 2000 – 2005 werkte zij, met twee andere jonge vrouwen, in een woning/atelier in de Istanbulse wijk Galata, een buurt waar ooit vooral joden woonde.

´De architectuur van de huizenblokken was berekend op grote Joodse families, die met elkaar één huizenblok bewonen. Toen vanaf de jaren´70 steeds meer Turkse gezinnen van het platteland naar Istanbul kwamen, deelden verschillende families ineens één huizenblok met elkaar.´ De intentie van het kunstenaarscollectief was om de ´lege ruimtes´ van hun atelier en de binnenplaats beschikbaar te maken voor hun buren, zodat de sociale intenties van de architectuur gebruikt zouden worden.´We proberen ruimte die er is te gebruiken en waar nodig ruimte te scheppen voor mensen om over elkaar´s grenzen heen te leren kijken.´ De drie jonge kunstenaars komen weliswaar voort uit Istanbuls intellectuele elite, maar kozen ervoor om zich in te zetten voor de samenhang van hun directe woon- en werkomgeving.

 Özge vertelt over de projecten die ze als kunstenaars onder de arbeiders ondernamen: ´We organiseerden in het hofje van het huizenblok bijvoorbeeld eens een kunstpicknick en deelden verder onze atelierruimte met de kinderen uit de buurt en leerden hun schilderen. Omdat in Turkije maatschappelijk werk nog in de kinderschoenen staat hielden onze projecten het midden tussen kunstprojecten en maatschappelijk werk.´

De kunstenaars organiseerden zonder budget, maar met overtuiging in vier jaar zo´n 30 projecten in hun atelier, varierend van een picknick tot een buurtfestival. Alle interventies, zoals Özge ze noemt, proberen een ´gemeenschappelijke taal te ontwikkelen´, waarmee mensen elkaar kunnen begrijpen.

De ruimte van radio 

Het project stierf een stille dood toen de lokale overheid besloot om de buurt grootschalig te renoveren en als ´authentieke stadspanden´ aan de nieuwe rijken te gaan verkopen.

Özge: ´Van oudsher woonden in Istanbul de armen rondom en in het stadscentrum. Nu worden ze net als in andere moderne steden verspreid over de stad´s achterbuurten, zodat het gezicht van de oude wijken kan worden opgepoetst en worden getoond aan de rijken en de toeristen.´Tegenwoordig experimenteren de drie met radio in hun buurt. ´Nu ons geen fysieke ruimte meer is gegund, gebruiken we de ruimte van de radiogolven in de lucht. We maken zo hyperlokale radio, van en voor de buurtbewoners. Het doel blijft hetzelfde: het ontwikkelen van een gemeenschappelijke taal.´

Ook brachten ze een boek uit waarbij mensen uit de hele wereld elkaar telkens één verschillende vraag stellen. ´Dit begon met onze buren uit het huizenblok en ging verder de hele wereld over. Zo leerden mensen elkaar kennen, soms zonder elkaar in het echt te ontmoeten. De wereld van de conservatieve gezinnen uit onze buurt kwam zo in contact met allerlei plaatsen van Helsinki tot Amsterdam.´

De creatieve antwoorden van Özge Açıkkol en haar vriendinnen/collega´s op de uitdagingen van haar buurt leiden tot inspirerende initatieven, die ook in ons eigen land navolging verdienen.

Ook in veel Europese steden doet zich een conflict voor tussen ontwikkelde stedelingen en dorpse nieuwkomers, die bij gebrek aan dorpsstructuur in de schulp van familie en godsdienst verdwijnen. Projecten als deze helpen om de grenzen die mensen uit elkaar houden te slechten.

In Istanbul zouden zo mensen als Ahmed, de visser die we in het vorige weblog ontmoetten, wellicht sneller een werkelijk thuis kunnen vinden. Door de ruimte die tussen ons in staat samen op een creatieve manier te benutten, komen we dichterbij elkaar. Eigenlijk best eenvoudig, als je het zo bekijkt…

Meer lezen? Op www.odaprojesi.org staan de projecten van ODA uitgebreid omschreven.

Eenmaal aangekomen op de Europese oever van Istanbul vragen we ons af: hoe gaat dat – samenleven op het ´knooppunt van de wereldgeschiedenis´?

Onze oude reisgenoot, Abraham Kuyper, bewondert in zijn boek omstandig de prachtige bosrijke oevers en de ´overstelpende weelde van menselijken kunst´, maar is vooral onder de indruk van de geschiedkundige impact van deze plaats.

´Aan de Bosporus spreekt zich tegelijk de tegenstelling én de éénheid van beide werelddeelen uit. Hier huwen ze zonder een ogenblik hun eigen aard te verliezen. De historie van ons menschelijk leven, en het motief voor die historie, ze liggen hier getypeerd.´ Hoe is het om tegenwoordig in zo´n historische stad te leven?

Leven in de potpourri

Het verhaal gaat dat Byzas, de ´aartsvader´van het Byzantijnse rijk, op zoek was naar een plaats om een stad te vestigen. Hij bezocht het Orakel van Delphi en kreeg daar te horen dat hij zijn stad ´tegenover het land der blinden´ moest bouwen. Toen hij later over de Bosporus voer met zijn mannen, zag hij daar het dorp Chalcedon liggen, aan de Aziatische zijde van de Gouden Hoorn, waar de Bosporus overgaat in de Zee van Marmara. Hij wist toen dat zijn queeste voltooid was: de Chalcedoniers moesten wel blind zijn dat ze de mogelijkheden en de natuurlijke pracht van de Europese kant van de Bosporus niet inzagen. Hij vestigde dus aan de Europese zijde zijn stad en bouwde van daar uit aan een rijk dat zijn weerga niet kent. Istanbul´s oorsprong was dus relatief overzichtelijk – links de blinde Aziaten, rechts de slimme Europeanen. Karakoy (Chaldecon) is als wijk nog steeds intact en het eerste dat we daar zien is een op blinden ingerichte oversteekplaats. Toch heeft de geschiedenis deze overzichtelijkheid flink heen en weer geschud.

Al in Kuyper´s tijd, een eeuw geleden, was Istanbul niet meer overzichtelijk in twee continenten te scheiden. De stad was, in Kuypers woorden, een ´potpourri van eindeloos uiteenlopende uitademingen van het bonte menschelijk leven´. De (Osmaanse) Turken heersten er weliswaar, maar gaven er niet de toon aan. De verschillende volken die in Constantinopel waren neergestreken woonden zelfs elk in verschillende wijken.

Laveren op de golven van de migratie

De immigratiegolf vanuit het Turkse achterland richting Istanbul heeft de bevolking nog eens 10 maal doen groeien sinds 1905. De golf bracht duizenden conservatieve, gelovige gezinnen van het Turkse platteland naar de kosmopolitische wereldstad. De immigratiegolf richting West-Europa en de Satellietgolven van de schotelantennes (die even talrijk zijn als bij ons thuis in Amsterdam-West’ brachten bovendien het Westerse leven in de huiskamers van iedereen in plaats van alleen de ontwikkelde elite.

Het gevolg van deze ontwikkelingen is dat niemand zich nog echt thuis lijkt te voelen in een stad vol ruines van beschavingen. Ahmed kwam uit het Duitse Karlsruhe terug naar Istanbul omdat hij dacht dat hij zijn thuisland miste. Nu werpt hij mistroostig zijn hengeltje uit in de ´Gouden Hoorn´ (waar de Bosporus in de Zee van Marmara stroomt).

We wijzen hem op de prachtige omgeving waarin hij staat. `Ik wil weer terug naar Kalsruhe. Het is hier misschien mooi, maar de straat en de lucht zijn zó vuil en de mensen zijn alleen maar met hun eigen familie bezig´, werpt hij tegen. Hij werkt in een Duitstalig callcenter, gevestigd aan de Bosporus uit ´kostenoverwegingen´. Globale flex-werkers als hij zijn alleen op papier flexibel. Net als ieder mens zoekt hij één plaats om zijn hoofd te ruste te leggen en in vrijheid zijn geliefde naasten te ontmoeten. Zowel zijn huis als zijn naasten lijken ergens tussen Karlsruhe en Istanbul verloren gegaan.

De Turkse Nobelprijswinnende schrijver Orhan Pamuk schrijft er prachtig over in Istanbul – herinneringen en de stad (2003).  ´De mensen in de buitenwijken, waarover men zo meedogenloos objectief zegt dat er ´kinderen van tien wonen die de Bosporus nog nooit hebben gezien´, voelen zich geen Istanbuler en (…) werken nauwelijks een nieuw beeld uit van de stad…´

Voor Pamuk overheerst de weemoed van het leven in een stad die al lang niet meer de trotse hoofdstad is die het was en waarvan vooral de ruines en bouwwerken veel bekijks trekken. Hij wijst erop dat Hüzün – het Turkse woord voor weemoed – al 200 jaar het meest voorkomende thema was in de Turkse poë zie en muziek.

Toch berust niet iedereen in de weemoed. We ontmoeten in het volgende weblog Özge Açıkkol -  bedenker van het ODA Project.  

]]>

Als de wereld zo onherkenbaar is veranderd en de landkaart sindsdien al zo vaak opnieuw is getekend, wat is er dan zo interessant en relevant aan Kuyper´s route en zijn boek?

N.B.: Onderaan dit weblog een korte ´update´ van het verloop van onze reis en groet aan het thuisfront. Shalom en Salam vanuit Jeruzalem!

Sinds Kuypers reizen in 1905-1906 zag de wereld het grote Osmaanse rijk inéénstorten, twee bloedige wereldoorlogen voorbijkomen en nieuwe middelen van transport en communicatie ontstaan.

Ook de deels door Kuyper zelf opgerichte´ Zuil´ van de gereformeerden in de 20^e eeuw flink gaan wankelen. In feite staan slechts nog de sokkel en enkele ornamenten overeind.

We kunnen ons nauwelijks een voorstelling maken van welke status Kuyper als ´leidsman´ van een bevolkingsgroep gehad moet hebben. Op zijn ziekbed, begin jaren´20, verschenen honderden gereformeerde Friezen bij hem voor de deur in Den Haag om hem een verjaardagsgroet te brengen. Niemand verwacht vermoedelijk serieus dat onze eveneens gereformeerde premier Balkenende over veertig jaar net zo´n erehaag te wachten staat. Kortom: andere tijden…

Er zijn vele redenen te geven, waarom Kuyper´s boek ondanks deze andere tijden tóch de moeite van het openslaan en het nareizen waard is. We noemen er hier een aantal, om te beginnen de argumenten die Kuyper zelf voor zijn route gaf.

De oude Wereldzee? ´Heel den loop der eeuwen door, trekt de historie zich in haar hoofdmotieven steeds om een zee saam. Een zee (…) brengt streken van zeer uiteenlopend karakter met elkaar in aanraking en in verband.´Na de Middeleeuwen hebben de Atlantische Oceaan en – volgens Kuypers inschatting – in de 20^e eeuw de Zuidzee de Middellandse Zee steeds steeds meer afgelost als Wereldzee, ofwel de plaats ´op wier kusten en op wier wateren de grote historische worstelingen plaats grepen.´Toch blijft de Middellandse Zee, de Oude Wereldzee, om drie reden het rondreizen waard, volgens Kuyper.

Ten eerste, ´omdat zij gedurende meer dan dertig eeuwen het centrum van ons menselijk leven geweest is´.

Ten tweede, ´omdat zij het was, die de drie werelddeelen van Azie, Europa en Afrika met elkaar in aanraking en botsing bracht´.

Ten derde, ´omdat de cultuurontwikkeling en in verband hiermee de worsteling tusschen het Aziatische en Egyptische, classiek-Grieksch-Romeinsche, en daarna tussen het Christelijke en Mohammedaansche element,om haar zoom haar verloop nam.

De Middellandse Zee, en dat van de bij haar behorende Zwarte Zee en Adriatische Zee, is kortom misschien niet meer de Wereldzee, maar, zo voorspelt Kuyper, ´ook voor der komende historie van hoog gewicht.´

Kuyper´s 20^e eeuw 

De 20e eeuw ging hoopvol van start. In 1893 was er in Chicago een Wereldtentoonstelling geweest, die bol stond van de hoop op toenemende vrede en eenheid op aarde. Een ´Parlement van de Wereldreligies´ werd tijdens deze gebeurtenis gevormd om voor eens en voor altijd een einde te maken aan alle religieuze en culturele strijd.

In de eerste jaren van de 20e eeuw verschillende plaatsen op aarde, zoals in Azusa Street  grote opwekkingen plaats. Een nieuw Pinksteren brak aan en zou de christelijke wereld blijvend veranderen. Een nieuwe wereld was in aanbouw.

De 20^e eeuw was nog maar een half decennium onderweg, of donkere wolken tekenden zich al af aan Kuyper´s horizon.

Europa was in de vier eeuwen vóór 1905 een ´onweerstaanbare meester´ geweest. In de Middeleeuwen vielen de Moren vanuit het Zuiden en krijgers als Atilla de Hun, Dschengis Khan en de Osmaanse sultans vanuit het Oosten, Europa nog aan, maar sinds die tijd was het Europa en in haar kielzog Amerika, welke in ´het Wereldconcert de hoogste toon voerde´.

Het eerste hoofdstuk, Het Aziatisch Gevaar, opent dan ook met een somber stemmend vooruitzicht. De hegemonie van het Westen zou in de 20^e eeuw worden bedreigd door een Azie dat economisch aan een inhaalslag begonnen was.

Vooral Japan zou volgens Kuyper wel eens het centrum van de Aziatische wereld kunnen worden en, opmerkelijk genoeg, ook het nieuwe centrum van de Islam. In Kuypers tijd trokken honderden moslimzendelingen naar het land van de rijzende zon.

In Kuypers analyse zou dit groeiende internationale bewustzijn van de Islam in combinatie met een opkomend pan-Aziatisch nationalisme een explosieve cocktail kunnen opleveren. Kuyper vreesde voor het moment dat in Azie de leus ´Azie voor de Aziaten´ zou klinken. 

Ook Nederland moest waakzaam zijn, al was het maar omdat we Nederlands-Indie anders zouden verliezen.

En nu?

 Japan is uiteindelijk begonnen aan een wrede en zinloze oorlog (tijdens de WO-2), met een genadeloze apotheose in Hiroshima. De Islam heeft er bij mijn weten uiteindelijk geen vaste grond onder de voeten gevonden.

Hoewel het economisch centrum ook in onze tijd steeds verder oostwaarts verschuift en de Islam inderdaad is geìnternationaliseerd heeft het Westen in de 20e eeuw veel van haar culturele overtuigingskracht behouden. Op moreel gebied hebben de recente ´geallieerde´ oorlogen en het toegenomen westers hedonisme het Westen een flinke knauw gegeven.

Ondertussen word ook in Nederland hardop gevreesd voor het voortbestaan en behouden van onze westerse verworvenheden, nu één miljoen islamitische immigranten zich binnen onze grenzen bevinden. Denk aan Geert Wilders´ krampachtige voorstel om de Koran in ons land te verbieden.

Met Kuypers boek op de achtergrond willen we op dit weblog en in de artikelen nadenken over dit door Kuyper genoemde `Aziatisch Gevaar´. Bestaat dit gevaar eigenlijk (nog) wel en zo ja, moeten we bang of waakzaam zijn of is dat nergens voor nodig?

Daarover meer in het afsluitende deel 3 van deze reeks over Kuyper´s boek en zijn route.

N.B.:Door reizigersziekte en door de soms gebrekkige toegang tot het Internet verschijnen de foto´s en de verhalen met een week of twee vertraging.We hopen morgen de draad van de reis weer op te pakken met een serie verhalen uit Istanbul, Izmir (Smyrna), Efeze, Goreme en Konya (Ikonium). Voor het thuisfront: we zijn inmiddels veilig en wel gearriveerd in een stralend Jeruzalem. We overnachten op één van Jeruzalem´s platte daken en genieten van een volle, maar prachtige laatste etappe van onze reis.

Veel dank voor de leuke berichtjes en sms-jes, ook voor Lotte´s verjaardag. Wat een wereld, dat we vanaf een dak in Jeruzalem in contact kunnen staan met onze liefste vrienden en familie!